Πρόσφατα άλλαξα υπολογιστή…και, ως είθισται, μπήκα στη διαδικασία “ξεσκονίσματος” φακέλων από τα περασμένα και αρχείων που κρατήθηκαν “για μετά”. Έτσι είναι…βάζουμε πράγματα στο συρτάρι και από αναβολή σε αναβολή καταλήγουμε να τα ξεχνάμε. Ανάμεσα στα πολλά και διάφορα που συνάντησα κατά το ξεσκόνισμα μου αυτό, υπήρξε και η όμορφη ανάμνηση της παρουσίασης των πρώτων δύο ποιητικών μου συλλογών, Η Γέννηση της Σκύλας και Ταξίδια Στασιμότητας, στη γενέτειρα μου, το Κίτι (Λάρνακας), στις 26 Ιουνίου 2019.
Η παρουσίαση έγινε στην Αίθουσα Εκδηλώσεων Κιτίου και είχα την τιμή να μιλήσει για τα βιβλία μου η συγγραφέας, ποιήτρια και επιθεωρήτρια δημοτικής εκπαίδευσης κα.Ελένη Αρτεμίου-Φωτιάδου και να απαγγείλει ποίηση μου η μοναδική Πόπη Αβραάμ.
Παραθέτω, από την ομιλία της κας.Ελένης Αρτεμίου-Φωτιάδου:
Καλησπέρα σας. Θα ήθελα εν πρώτοις να ευχαριστήσω την ποιήτριά μας, η οποία μου εμπιστεύτηκε τα βιβλία της για αυτή την παρουσίαση. Δυο καλαίσθητες εκδόσεις από τις Συμπαντικές διαδρομές , τον Σεπτέμβριο του 2017 και τον Σεπτέμβριο του 2018 αντίστοιχα. Μια παρουσίαση ποιητικής συλλογής θεωρώ ότι είναι πάντα ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα. ΄Ετσι κι αλλιώς, η κριτική οποιουδήποτε λογοτεχνικού έργου εμπεριέχει πάντα τον κίνδυνο να αποκλείσει σημαντικές πτυχές του έργου ή να παρουσιάσει την υποκειμενική ματιά του ομιλητή. Πόσω μάλλον όταν έχουμε να κάνουμε με ποίηση με τον μεταφορικό και υπερρεαλιστικό της λόγο. Γι΄αυτό κι εγώ απόψε σεμνύνομαι να πω ότι θα προσεγγίσω την ποιητική δημιουργία της Μαρίας με τον δέοντα σεβασμό, παρουσιάζοντας τους ποιητικούς της στοχασμούς έτσι όπως αναδύονται από τις δύο πρώτες της συλλογές και με την επίγνωση ότι πτυχές της σκέψης της μπορεί να μην τις έχει συλλάβει εξ ολοκλήρου η δική μου ματιά. Ο καθένας και η καθεμιά σας, όμως, διαβάζοντας τα ποιήματά της, είμαι σίγουρη ότι θα ανακαλύψει αυτό που εγώ μπορεί να παραλείψω, αφού ο ποιητικός λόγος μπορεί να συγχρωτιστεί με το προσωπικό μας βίωμα και στον καθένα να αποδώσει , με τις ίδιες λέξεις, μια δέσμη νοημάτων και συναισθημάτων.
Καθώς ήρθα σε επαφή με τις πρώτες ποιητικές συλλογές της Μαρίας, αναπόφευκτα θυμήθηκα τις προτροπές του Ράινερ Μαρία Ρίλκε , έτσι όπως τις διατυπώνει στο πολύ γνωστό του έργο « Γράμματα σε ένα νέο ποιητή». Γράφει , λοιπόν, ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε κάτι που ένιωσα βαθύτατα να συμβαίνει και στην περίπτωση της Μαρίας:
«’Ένας μονάχα δρόμος υπάρχει: βυθιστείτε μέσα στον εαυτό σας, αναζητήστε την αιτία που σας αναγκάζει να γράφετε, δοκιμάστε αν οι ρίζες της φυτρώνουν απ΄τις βαθιές γωνιές της. Μακριά από τα μεγάλα γενικά θέματα, σκύψετε σε εκείνα που σας προσφέρει η καθημερινότητα. Ιστορήστε τις θλίψεις και τους πόνους σας, τους φευγαλέους στοχασμούς σας, την πίστη σας σε κάποια ομορφιά. Ιστορήστε τα τούτα με βαθιά, γαλήνια, ταπεινή ειλικρίνεια και μεταχειριστείτε, για να εκφραστείτε, τα πράγματα που σας περιτριγυρίζουν, τις εικόνες των ονείρων σας και τις πηγές των αναμνήσεών σας.»
Αυτό ακριβώς κάνει η Μαρία και στις δύο συλλογές της. Δίνοντάς σου την αίσθηση ότι κινείται ωθούμενη από προσωπικά βιώματα που την προσδιορίζουν ανεξίτηλα. Και μας δίνει ποίηση με εσωτερικότητα, σαν τραυματική βίωση μιας πικρής πραγματικότητας και αποτύπωσής της σε στίχους. Ποίηση χαμηλόφωνη, στοχαστική αλλά και ποίηση με κοινωνική κριτική. Ποίηση χωρίς σπουδαιοφανείς εξάρσεις και λεκτικά πυροτεχνήματα. Να κοινωνείται η ποίηση στον αναγνώστη, αυτό είναι το ζητούμενο . Γιατί η ποίηση πρέπει να είναι για όλους και όχι για τους λίγους. Κι η ποίηση μπορεί να διατηρεί πάντα μια ασάφεια ή , καλύτερα, αμφισημία, αλλά αυτό δεν πρέπει να την καθιστά δυσνόητη ή ακατανόητη. Η ποίηση πρέπει να βρίσκει τον ιδανικό συνδυασμό λέξεων για να αγγίξει την καρδιά του αναγνώστη της. Κι αυτό το πετυχαίνει απόλυτα η ποιήτριά μας.
Ποιήματα κυρίως μακροσκελή στις συλλογές της Μαρίας. Εκφράζεται με λόγο εκτεταμένο και σε κάποιες περιπτώσεις με μικρότερα ποιήματα, τα οποία μοιάζουν με απόσταγμα σκέψης και συναισθήματος, σαν σύνοψη ενός μεγαλύτερου στοχασμού.
Ας δούμε, όμως, ξεχωριστά την κάθε συλλογή και τι ακριβώς θέλει η ποιήτριά μας να αποτυπώσει ποιητικά στην καθεμιά.
Η Γέννηση της Σκύλας
Τίτλος που προκαλεί, ο τίτλος της πρώτης της συλλογής. Τίτλος που αρχικά μας παραπέμπει στην ελληνική μυθολογία. Η Σκύλα, ως μυθικό τέρας, ήταν κρυμμένη μέχρι τη μέση της μέσα στο βάραθρο της σπηλιάς. Είχε δώδεκα παραμορφωμένα ποδάρια, που υψώνονταν στον αέρα κι έξι πάρα πολύ μακρείς λαιμούς. Τα έξι κεφάλια της ήταν φριχτά. Πρόβαλλαν από πό τη σπηλιά και βουτούσαν μέσα στο νερό. ‘ Αρπαζαν τα μεγάλα κήτη της θάλασσας, δελφίνια, σκυλόψαρα, φώκιες και τα καταβρόχθιζαν με μανία. Έτρωγαν όμως και ανθρώπους, αν κάποιο καράβι τολμούσε να διασχίσει το στενό.
Στη συλλογή της Μαρίας η εικόνα αυτή μεταφέρεται σε μια γυναίκα. Η γυναίκα ως Σκύλα, ως μυθικό πρόσωπο, που καταλήγει σε υπαρκτό , πώς γεννιέται και πώς συντηρείται; Τι κυοφορεί και εν τέλει τίκτει τη γυναίκα-τέρας, της γυναίκα της μοναξιάς και της επιθετικής άμυνας; « Μόνο με φωτιά, πυρακτωμένο σίδερο και πόνο , τέρατα τέτοιας φύσεως σφυρηλατούνται”,σημειώνει η ποιήτρια στο πρώτο ποίημα και ομότιτλο της συλλογής , για να προσθέσει μετά πως τα σμιλέψανε με απάτες, προδοσίες και με ψέματα και έπειτα τα βυθίσανε στα δάκρυα να σκληρύνουν. Είναι , λοιπόν, ένα προσωπείο επιβίωσης το πρόσωπο της Σκύλας;
Η ποιήτρια κινείται από την πρωτοπρόσωπη γραφή στην τριτοπρόσωπη. Πότε καταθέτοντας ως βίωμα τον ποιητικό λόγο πότε παρακολουθώντας από αντικειμενική απόσταση . Μια εναλλαγή που δίνει μια συλλογικότητα στον λόγο της, αποδυναμώνοντας όσο χρειάζεται το καθαρά προσωπικό στοιχείο.
Είναι πολύ χαρακτηριστικοί και ενδεικτικοί κάποιοι τίτλοι ποιημάτων: Ανασφάλεια, Ψειδαίσθηση, Ομιχλώδες τοπίο, χρόνος νεκρός, ΄Αργησες, Ναυάγιο,
Κι όταν το ψέμα δεν είναι ψέμα, είναι οι επώδυνες αλήθειες, όπως σημειώνει στο ποίημα Ναυάγιο.
Έτσι, εάν θα θέλαμε να ξεχωρίσουμε την βασική δεσπόζουσα του έργου κάτω από την οποία επιστεγάζονται και συγχρωτίζονται όλα τα υπόλοιπα συναισθήματα θα ξεχωρίζαμε τη βαρύνουσα σημασία της μελαγχολίας και της απώλειας ή, σειροθετικά, της απώλειας , της μελαγχολίας και της πικρίας.
Η ποιητική δημιουργία, όπως και κάθε μορφή τέχνης τροφοδοτείται από το συναίσθημα, το βίωμα και τις σκέψεις του ίδιου του δημιουργού. Γι αυτό και η ποίηση αναπόφευκτα πολλές φορές συνυπάρχει με τη μελαγχολία και τρέφεται από αυτή. Μια έλλειψη, επίσης και όχι ένας πλεονασμός, μπορεί να προκαλέσει την ποιητική δημιουργία σε μια ευαίσθητη ψυχή. Και η ποίηση να είναι παράλληλα και επανάσταση και καταφύγιο. ΄Ενας τρόπος να ανακαλύψει κανείς μια διέξοδο σε καταστάσεις που αρχικά φαίνονται πνιγηρές και αδιέξοδες. Γι΄ αυτό και η ποίηση έχει λειτουργία ιαματική, παρηγορητική .
Η ποιήτρια σκύβει μέσα της για να ανακαλύψει αυτά που πονάνε. Ο λόγος της καίριος, εξομολογητικός, αυθεντικός. Είναι βαθύς ο πόνος που θέλει να δώσει με τις λεκτικές της εικόνες.
Ξεχωρίζω κάποιους στίχους.
Κυνηγάμε φαντάσματα οι άνθρωποι από φόβο μη μας έβρει ένα μέλλον που θα είναι αλλιώς
Και περπατάμε, περπατάμε, κουραζόμαστε πολύ για να ανακαλύψουμε ότι ούτε βήμα δεν έχουμε κάνει
Έγινε στάχτη το κορμί κι εγώ άλλος φοίνιξ δεν υπήρξα
Γενικότερα βαδίζει με τη βαθιά επίγνωση του ψέματος, της αργοπορίας, της προδοσίας, της έλλειψης εμπιστοσύνης, της μοναξιάς μέσα στο πλήθος, της ζωής το ακατάληπτο θέατρο
Στο ποίημα « Γράμμα στην αγέννητή μου κόρη» απευθυνόμενη νοερά στην κόρη που δεν ήρθε τελικά ως αποτέλεσμα ευτυχισμένης ερωτικής ένωσης. Η ποιήτρια καταλήγει σε σκληρό αφορισμό: « Κι έτσι σε προστάτεψα, δεν σε συνέλαβα ποτέ. Για να επισφραγίσω τη μόνη περίπτωση ευτυχίας για μια γυναίκα. Την ευτυχία του δικαιώματος να μην έχει υπάρξει ποτέ».
Όμως ο στόχος της ποιήτριας δεν είναι να παραμείνει ο αναγνώστης της στη θλίψη, στην απογοήτευση, την ματαίωση. Στόχος δεν είναι η γυναίκα να δικαιολογεί το προσωπείο της Σκύλλας, αλλά μέσα από τον λαβύρινθο της λύπης , να μπορέσει να οδηγηθεί στη χαραυγή του καινούριου, ενδυναμωμένου του εαυτού . Χαρακτηριστικό είναι το ποίημα «Αγρυπνία» στη σελ. 63 της συλλογής:
Άκου
Ξυπνά η πόλη
Έξω χαράζει
Και ας το σπίτι έχεις βυθίσει μες στη λύπη
Νιώθεις το χέρι σου βαρύ
Μα άλλη μια κάνεις διαδρομή
Θα το γεμίσεις το ποτήρι
Που πάλι άδειο
Στο τραπέζι θα ακουμπήσεις
Κάτω στο πάτωμα όταν δεις
Τις θάλασσες μη φοβηθείς
Κανένας μες στα δάκρυα δεν έχει πνιγεί
Παρά θυμάται
Πως μπορεί να κολυμπήσει
Έλα, μπορείς
Η νύχτα πέρασε, μπορείς…
Κάπως έτσι. Και στο τέλος του ποιήματος:
Άλλη μια στάλα από κρασί
Ίσως μια γεύση από βροχή
Και μια ρανίδα από οργή
Που η ευπρέπεια δεν άφησε να φτάσει ως τον θύτη
Ευπρέπεια, αξιοπρέπεια και μια δόση από οργή αποτελούν τις αποσκευές για την καινούρια πραγματικότητα. Χαρακτηριστική εδώ η εικόνα του εξωφύλλου, η οποία συναντάται σε πιο γκρίζα εκδοχή σε κάθε σελίδα της συλλογής. Μια γυναίκα που έχει γυρίσει την πλάτη και φεύγει περπατώντας πάνω στις ράγες του τρένου. Δίνεται, έτσι, και εικονικά , το μήνυμα της ποιήτριας .
Διαβάζοντας κανείς τη συλλογή, έχει εν τέλει, την αίσθηση, πως με τρόπο μυθιστορηματικό, διαβάζει ένα πολύ μεγάλο ποίημα, το οποίο απλώς διακόπτεται από κάποιους τίτλους. ΄Ένα ποίημα που εξιστορεί, δικαιολογεί τη μεταμόρφωση της γυναίκας σε τέρας, γιατί αυτή φαίνεται να είναι η μοναδική πιθανότητα επιβίωσής της. Κι όταν η γυναίκα για χάρη της αγάπης κατορθώνει αυτό το τέρας να το παραγκωνίσει, είναι πάντα για χάρη μιας καινούριας ευκαιρίας, μιας καινούριας προοπτικής στις ανθρώπινες σχέσεις. Ακόμα και αν κυκλικά, ελλοχεύει πάλι ο κίνδυνος της ματαίωσης.
Διαβάζω το τελευταίο ποίημα της συλλογής, ένα ολιγόστιχο ποίημα σε σύγκριση με τα περισσότερα της συλλογής, όπου θεωρώ ότι η ποιήτριά μας αξιοποιεί τα πλεονεκτήματα της συμπύκνωσης της ποίησης.
Έκλεισα το τέρας στο υπόγειο
Για να ξαπλώσεις δίπλα μου ασφαλής
Μα όταν άνοιξα τα μάτια και σε έψαξα
Είδα πως είχα μείνει μόνη
Προδομένη
Και σε ένα μέρος μέσα μου νεκρή
Αφού η τόλμη μου σε σένα να πιστέψω
Αντί δικαίωσης
Επιβεβαίωση μου έφερε
Πως φάνηκα και πάλι
Αφελής
Επίλογος
Το ποιητικό ταξίδι της Μαρίας, σε αντίθεση με τον τίτλο της δεύτερής της συλλογής, δεν είναι ένα ταξίδι στασιμότητας. Μόλις έχει γνωρίσει την αφετηρία του και ξεκινά προς άγνωστες διαδρομές και ενδιαφέροντες σταθμούς. Η ποίηση είναι μια συνεχής άσκηση, ένας τρόπος ζωής ουσιαστικά. Απαιτείται συνεχής επαφή με το ποιητικό γίγνεσθαι, μια καταβύθιση στο ποιητικό μας κληροδότημα και στη σύγχρονη παραγωγή.
Άλλωστε, «είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας» , όπως σημειώνει και ο Γιώργος Σεφέρης στο ποίημά του « Επί σκηνής ΣΤ». Κάθε μέρα η ανάγνωση και η γραφή, η γραφή και η ανάγνωση σμιλεύουν την έκφραση, το ιδιαίτερο ποιητικό ύφος. Κάποιος είπε πως μετά τον Όμηρο δεν υπάρχει οτιδήποτε καινούριο να ειπωθεί λογοτεχνικά. ΄Ισως. Τα θέματα πιθανόν να έχουν εξαντληθεί, αφού οι τρεις κύριοι λογοτεχνικοί άξονες, ζωή, θάνατος, έρωτας, εδώ και αιώνες τροφοδοτούν και αιμοδοτούν τη λογοτεχνική παραγωγή. Στην ποίηση, όμως, υπάρχει πάντα μια πρόκληση. Μέσα στη συμπύκνωση του λόγου να δημιουργήσεις την έκπληξη, καταφέρνοντας να πεις το ήδη γνωστό ή το πεπερασμένο με τρόπο άγνωστο , με ύφος καινοφανές, με μια άλλη γραμματοσειρά συναισθημάτων, λέξεων, εκφραστικών εκρήξεων. Γι΄αυτό και η πρόκληση είναι πάντα ένα γάντι έτοιμο να το σηκώσεις και να μονομαχήσεις με τους δρόμους που έχεις ήδη χαράξει. O αντίπαλος είναι πάντα ο εαυτός μας, σε ένα διαρκή αγώνα αυτογνωσίας και αυτοβελτίωσης. Η Μαρία Κούβαρου, με τα δυο πρώτα βιβλία της, αποδεικνύει ότι έχει το απαιτούμενο ποιητικό οπλοστάσιο και μας προϊδεάζει για πολλές και ωραίες ποιητικές δημιουργίες στο μέλλον. Η ποίησή της έχει όλα τις προϋποθέσεις για να αντιμετωπίσει τον κριτή χρόνο. Καθώς επέρχεται η εμπειρία, η ωριμότητα, η βαθύτερη γνώση, θα πρέπει να αναμένουμε από την ποιήτριά μας τη δική της χαρακτηριστική και αξιόλογη πορεία . Η Μαρία είναι γεννημένη για την ποίηση και ένας αυθεντικός ποιητής δεν μπορεί να σταματήσει να γράφει, γιατί η ποίηση είναι το ίδιο το οξυγόνο που τον τροφοδοτεί με ζωή. Παραφράζοντας τον Νίκο Καζαντζάκη, και με αφορμή ένα στίχο της από το ποίημα Απεταξάμην στα Ταξίδια στασιμότητας, (Και το πινέλο έπαιρνες κι έπιανες να ζωγραφίζεις) , η Μαρία Κούβαρου έχει τις μπογιές, έχει και τα πινέλα, οπότε διαρκώς θα ζωγραφίζει τον ποιητικό της κόσμο και θα μας προσκαλεί να μυηθούμε σε αυτόν, να κοινωνήσουμε τη σκέψη, το συναίσθημα, τον λόγο της.
Μαρία, σε ευχαριστώ και πάλι για την ευκαιρία που μου έδωσες να γνωρίσω την ποίησή σου και να μιλήσω γι΄αυτή. Σ΄ευχαριστώ για το ταξίδι της ωραιότητας και όχι στασιμότητας που μου χάρισες . Εύχομαι καλή συνέχεια και όμορφες δημιουργίες, τις οποίες θα χαιρόμαστε μαζί σου.
**Ευχαριστώ θερμά τον Γιώργο Γεωργίου που κάλυψε φωτογραφικά την παρουσίαση και για την ευγενική χορηγία του οπτικού υλικού.